Rafael Aguirre Monasterio é unha referencia internacional no estudo do cristianismo orixinario. Nado en Bilbao (no País Basco) en 1941, estudou Teoloxía en Roma en pleno Concilio Vaticano II, e ten sido un pioneiro na aplicación das ciencias sociais á exéxese bíblica. Foi presidente da Asociación Bíblica Española e docente da Faculdade de Teoloxía da Universidade de Deusto, onde o seu enfoque crítico e comprometido ten inspirado a xeracións de estudosos da Escritura. O seu último libro, “La utilización política de la Biblia”, é a escusa para sentarmos a conversar con el sobre a relación histórica e actual entre cristianismo e política.
RAFAEL: Eu matizaría esa percepción túa. Na mensaxe de Xesús hai unha clara orientación política, desde o momento en que el utiliza a expresión “Reino de Deus”. A mesma palabra “Evanxeo” provén da terminoloxía política do Imperio: era a boa nova consistente no anuncio da chegada dun novo César ao trono, ou dunha vitoria militar. Por iso, para aquela xente, esa palabra tinha unha resonancia política indubidábel.
O xudaísmo, por outra parte, era moi plural. Pero si que hai unha separación por parte de Xesús do que podemos chamar a liña macabea, que propugnaba a loita armada contra Roma. O Reinado de Deus do que fala Xesús non se impón através do poder político ou da forza militar.
M-: Mais ti dáslle á expresión “Reino de Deus” unha interpretación política, no sentido de “estatal”? Eu interpreto o Reino de Deus -que Xesús afirma que xa está entre nós- como unhas novas relacións sociais baseadas no amor, mais non como unha proposta política no sentido da organización institucional do poder…
R-: Si, na mentalidade xudea -e tamén na de Xesús- o Reino de Deus implica unha transformación da realidade histórica. O que acontece é que Xesús non aspira a que esa transformación política se dea através da forza, nin da acción dun poder humano. El pensa que o Reino de Deus virá da mao de Deus- e ademais espérao para un futuro moi próximo- mais ese Reinado non é algo puramente celestial ou etéreo, senón que suporía unha transformación histórica e das relacións humanas…
P. Rubens | Os fariseos preguntan a Xesús se hai que pagar o tributo ao César
R-: Si, ao Estado, ás relacións sociais e, por suposto, ao sistema relixioso, ao Templo. Supón unha transformación histórica. É importante insistir nisto frente a unha interpretación popular que entende o Reinado de Deus como algo puramente espiritual. Mais Xesús é un xudeu, e no xudaísmo estase a pensar sempre en que a intervención de Deus se realiza na Historia.
DANIEL: A impresión que eu teño do proceso e o axuizamento de Xesús, de feito, é que el é acusado -tanto polo poder sacerdotal como polo poder político imperial- de utilizar termos como “Reinado de Deus”, “Fillo de Deus” ou “Fillo do Home”, que eran exclusivos do Emperador, e que Xesús inverte para referenciar con eles unha utopía política ou humana diferente, dotando eses conceitos dun valor alternativo.
R-: Claro, tal como Xesús o formula, o Reino de Deus implica un conflito co sistema de poder imperial vixente na Palestina do seu tempo, articulado polos romanos coa estreita colaboración dun poder vasalo comandado pola dinastía dos herodianos, e a aristocracia xudea tanto sacerdotal como laical. O conflito é frontal, porque o Reino de Deus se contrapón ao Reino de Cesar.
M-: Como debemos interpretar, neste contexto, aquelo de “ao Cesar o que é do Cesar, e a Deus o que é de Deus”?
R-: A Xesús pregúntanlle: “temos que pagar o tributo ao César?”. E Xesús comeza a súa resposta facendo énfase nalgo sobre o que non lle preguntaran: “dade a Deus o que é de Deus”… e despois ao César o que é do César. Máis importante que o César, son os dereitos de Deus. Na miña interpretación, o que fai Xesús é estabelecer un límite moi claro ao poder do César, que non debe ser un poder imperial, absoluto e con tendencia expansiva. Xesús di que o César non é Deus, que ten un límite.
É certo que fica aberta a cuestión de “qué é o que é do César?”. Por iso no cristianismo orixinario encontramos actitudes moi diversas ante o Imperio Romano: dende os que consideran que ao César non se lle pode dar nada e que o que cómpre é un confronto radical, na linha do Apocalipse, até os que consideran que ao Imperio se lle pode manter un certo respeito e se lle pode obedecer sempre que non transpasse certos límites, como por exemplo encontramos nas cartas pospaulinas. Posicións distintas ante o Estado que en último termo están condicionadas polas situacións en que se encontran as diversas comunidades. Pero todas comparten a idea de que é necesario limitar o sistema imperial de poder, porque cando o poder é imperial, ese poder está desbocado, é especialmente perigoso, e Xesús afirma que hai que pórlle un couto…
R-: Sumamente actual, por iso penso que hai que insistir: o poder imperial ten unha tendencia expansiva e despótica, porque non admite ningún tipo de límites.
D-: Por iso penso no importante que sería que determinadas autoridades morais e relixiosas do noso tempo quitasen a lexitimidade aos autócratas que queren ser os emperadores romanos de hoxe, como Donald Trump.
R-: Fíxate que os Imperios recurriron tradicionalmente a lexitimacións ideolóxicas e relixiosas, mais o que hoxe encontramos en Trump é o poder nu, sen necesidade de recorrer a lexitimación ideolóxica ningunha! E isto en medio dunha rivalidade entre varias potencias que aspiran todas a exercer un poder de tipo imperial: China e Rusia e EEUU. Mais insisto en que o chocante do caso de Trump é que temos un poder imperial nu, que non necesita lexitimación ningunha para afirmar que quere o petróleo de Venezuela e facer un resort en Gaza. Un poder ligado sen ambigüidades ao desexo de diñeiro. E estas son as dúas grandes tentacións humanas ás que se opón máis decididamente o Evanxeo de Xesús: o poder que submete ao ser humano, e a riqueza, que ao fin e ao cabo é tamén unha afirmación egoista e insolidaria do Eu frente os demais. Quen teñen hoxe autoridade e responsabilidade relixiosa, deberían ser moi claros en reivindicar estes principios e denunciar estes atropelos.
M-: Mais esta connivencia entre cristianismo e poder vén de lonxe, desde a fusión no século IV entre Igrexa e Imperio…
R-: Si, aí o cristianismo tórnase a relixión do Imperio, e Roma pasa a ser un Imperio cristián. Iso, en grande medida, desvirtúa a orixinalidade radical do momento fundacional do cristianismo. E ao longo da historia o que vemos é ao cristianismo, con moitísima frecuencia, dunha maneira case que habitual, acomodándose aos imperios vixentes, utilizando as facilidades e as estruturas imperiais. Mais, de cando en vez, vemos tamén abrollos da orixinalidade cristiá! Abrollos que poden chegar a ser moi fortes, e que no seu momento causan un certo estupor, como San Francisco de Asís e outros. Para min, o Concilio Vaticano II ou o Papa Francisco foron iso: unha reivindicación da radicalidade orixinal do cristianismo.
“Todas as posicións no cristianismo orixinario comparten a idea de que cando o poder é imperial, ese poder está desbocado, é especialmente perigoso, e Xesús afirma que hai que pórlle un couto”
Eu penso que non é posíbel sufocar completamente o Evanxeo. Aínda que a condición humana faga que languideza, e que sexa utilizado e manipulado. Hai unha pugna entre Satán, que -como se di tantas veces na Bibilia- pretende ser o señor deste mundo, e o Reino de Deus que se abre camiño con moitas dificuldades. Nisto tamén se insiste na Biblia, e ademais dise que o Reino de Deus vai abríndose camiño con moitas dificuldades… “e os violentos o quitan do medio”. Porque os Evanxeos sempre comparan ese Reino con realidades pequenas: con un grao de mostarda, con unha miguiña de fermento, con unha semente que é diminuta mais está aí, e ten moita forza, e de cando en vez abrolla. E iso é o que necesita a humanidade. Quen acreditamos no Reino de Deus pomos toda a nosa confianza en que o Evanxeo é ante todo un principio de transformación persoal e social, de transformación radical da convivencia humana.
M-: Eu, dunha perspectiva talvez máis anarquista que a vosa, teimo en perceber unha contradición entre cristianismo e Poder. Eu penso que o Satán ao que ti te referias agora é a personificación da ánsia de poder. Non por acaso, todas as tentacións ás que é sometido Xesús no deserto teñen que ver con isto. Por iso penso que cristianismo e política só poden ser compatíbeis desde outra concepción da política, entendida como a arte da construción e a defensa da vida en común, e non como a ciencia da conquista e o exercicio do poder. Penso que a orixinalidade do cristianismo radica nesa advertencia sobre o que é o poder e o seu exercicio, e portanto sobre o que é o Estado.
R-: É certo que o Diabo ofrece a Xesús o poder e a gloria, e Xesús rexeita isto. Mais eu diria que, ainda que existe unha tensión entre o cristianismo e o Poder, non se pode demonizar o Poder porque, mentres dura a Historia, este é unha expresión da limitación das relacións humanas. Mais é posíbel utilizar tamén o Poder para o Ben: o Papa Francisco ten afirmado que o Poder tamén pode ser expresión do amor, na medida en que pode servir para organizar a convivencia humana dunha forma mais xusta e solidaria, confrontando a lei do máis forte mediante o control daqueles que son máis fortes. O cristianismo vive na Historia, e debemos aceitar que poida haber unha utilización positiva do Poder, sen demonizalo necesariamente. Xesús non fica no deserto, como Xoán Bautista, senon que vive no mundo. E, con todas as contradicións, eu penso que é posíbel pensar nun Poder ao servizo da xustiza e dos desfavorecidos, aínda que recoñezo que iso é moi difícil, porque no Poder acubillan todas as ambicións e as afirmacións máis egoístas do propio Eu e dos grupos sociais. Mais non podemos renunciar ao Poder sen renunciar ao mundo e a vivir nel.
M-: Claro, vivimos nun mundo que é imperfeito, e no seu seo valémonos dunha ferramenta que tamén o é. Non podemos evitar facer política, pero eu creo que debemos recoñecer que o Poder nunca é santo, aínda que impoña o Ben. A grande tentación é pensar que coa forza do Estado podo resolver todos os males do mundo, sen importar os medios que utilice, e que portanto é lexítimo aspirar a un Poder tan grande que poida imporse a todo Mal. Non é Deus un exemplo dun todopoderoso que decide auto-limitarse en vez de converternos en marionetas que sempre obren ben?
R-: O Poder é, en todos os casos, expresión da limitación das relacións humanas. A utopía do Reino de Deus consiste na superación de todo Poder. Mais nós temos que aceitar que somos limitados e que vivimos en medio de limitacións. Por iso temos que recurrir ao Poder, non podemos deixar ese campo a outras forzas, mais debemos exercelo sempre con unha actitude diferente.
D-: O Poder é unha desgraza inevitábel -como tantas outras cousas- da existencia humana. O que debemos é procurar maneiras positivas, ou menos malas, de exercelo.
R-: Claro, e aí a clave son os límites. Un poder democrático que limite os poderes totalitarios, ou os poderes imperiais. Sería moi positivo, por exemplo, que a ONU tivese o poder de limitar a forza dos imperios, e é unha desgraza que non o teña hoxe, que vemos os poderes imperiais afirmárense con unha forza que nos asusta.
M-: Un Poder que limite outro Poder soa ben -e eu non son capaz de propor unha via realista mellor- mais non é esa a base da dinámica de bloques que alimenta o militarismo e a carreira armamentística? Como hai unha potencia que se está a armar até os dentes, parece necesario que outra se arme tamén até os dentes, porque se non non haberá quen poida pararlle os pés á primeira…
R-: Si, esa é unha dinámica que non podemos aceitar. Temos que procurar outros medios. A dinámica militarista, ademais, está ligada ao interese económico de alimentar a industria armamentística. É un engano pensar que esa é unha via inevitábel e necesaria para contrarrestar outros poderes, un engano co que a realpolitik tenta encerellarnos, mais ante o que cabe unha actitude máis crítica e máis firme, por minoritaria que sexa.
D-: Mais ese discurso do desarme ten que ir acompañado doutras estratexias, como un esforzo por deslexitimar as autocracias desde o ponto de vista político, moral e relixioso. No teu libro, Rafa, comparas o emperador Ciro con Trump, e é que cando este é capaz de afirmar que pode sair á 6ª Avenida e disparar alguén, e que a xente o seguirá votando, está a afirmar que el non está afectado polas normas morais, que está noutra dimensión, como se fose o unxido de Iavé, a ferramenta útil de Deus para salvar América. É unha prepotencia tan burda que penso que sería fácil de atacar e desmontar, e que habería que facer un esforzo maior por expór as súas contradicións. O acontecido en Minneápolis, onde todo o mundo puido ver unha brutalidade inhumana contra os máis vulnerábeis, fíxolle politicamente a Trump máis dano que calquera outro dos seus erros.
R-: Concordo. Eu acho que a estratexia inspirada no comportamento de Xesús e dos seus primeiros discípulos debe fomentar a resistencia pacífica, a renuncia á violencia. Porque penso que estes valores poden ter unha influencia na sociedade capaz de transformala nunha liña humanizadora, que é do que se trata. A inercia da dinámica social é avanzar no militarismo e no choque de poderes, mais os valores evanxélicos van sempre contracorrente, porque do que se trata é de promover unha transformación moral e cultural da sociedade, revertendo a tendencia histórica. E eu creo que iso é posíbel. Que existen no ser humano unhas posibilidades de fraternidade, entendimento e paz que hai que fomentar a nivel cultural, prepolítico.
M-: Mais encontrámonos, por desgraza, con que o cambio cultural que parece darse entre a xente nova -acompañado dun certo renacer da estética ou do discurso relixioso- é cara valores reacionarios e, a miúdo, agresivos.
“O Poder tamén pode ser expresión do amor, na medida en que pode servir para organizar a convivencia humana dunha forma mais xusta e solidaria, confrontando a lei do máis forte mediante o control daqueles que son máis fortes”
R-: Si, estáse a utilizar o cristianismo dunha maneira perversa, como por exemplo cando a extrema dereita utiliza a etiqueta do “católico” para reivindicar unha suposta identidade cultural europea ou ocidental e oporse á inmigración. Cando a xenofobia é o mais contrario que pode haber ao Evanxeo de Xesus! Nalgúns sectores da xuventude, con pouca formación relixiosa, estase a dar unha emotividade relixiosa que parece moi moderna e, porén, é profundamente reacionaria. Dáse unha utilización e unha manipulación do catolicismo para lexitimar posicións conservadoras, que tamén se ve alimentada porque os sectores mais democráticos ou de esquerda non teñen sabido valorar ben a importancia política do relixioso. Consideran que a relixión é algo anticuado, que pasou de moda… e non é verdade! E tal desprezo deixa todo ese campo para a dereita, o que supón un tremendo erro. Porque se reparamos no Papa Francisco, vemos que cando o Concilio Vaticano II se toma en serio xorden unhas virtualidades do ponto de vista social, cunha eficacia e unhas aspiracións de alternativa social moi profundas. Por iso Francisco, que afirmaba que a economía actual “mata” e insistia na necesidade de defender o medio ambiente, tivo unha oposición tan dura nos EEUU. Ese corpus teórico, tan coherente, supón hoxe a referencia teórica de alternativa social máis potente que existe, no momento en que outras ideoloxías están en crise evidente e sen capacidade aparente de facerlle fronte á dereita e á ultradereita.
D-: Houbo un divorcio pendente de resolución, provocado por unha especie de pinza: dunha parte ese desprezo por parte da esquerda cara o relixioso, e por outra parte, desde o mundo relixioso, tampouco se elaborou unha teoloxía dixeríbel pola esquerda…
R-: Si, mais hoxe estase abrindo camiño -e até certo ponto é oficial- un corpo doutrinal de enorme valor do ponto de vista social, e que é profundamente crítico. Un exemplo recente é o discurso que deu en Xaneiro o Papa ante o corpo diplomático acreditado na Santa Sé: a pesar da linguaxe propia do discurso diplomático, a súa defensa clara do multilateralismo representa unha crítica clara ao poder imperial. Ou a doutrina social da Igrexa, que hoxe é un revulsivo e unha instancia crítica cunha capacidade enorme na sociedade ocidental para facer fronte ás políticas da dereita e a ultradereita. Para min este é o cerne do que pode significar o Evanxeo nos nosos dias, porque o que está en xogo son as relacións humanas, a fraternidade cos nosos semellantes. Paga a pena o esforzo de pór en valor e introducir socialmente esta doutrina e os valores nos que asenta.
