Estiven na cadea e viñéstesme ver. Os mozos que dixeron "NON!

“The Boys Who Said NO!” (Judith Ehrlich, 2020) é un documentario sobre o movemento de resistencia pacífica que protagonizaron na década de 1960-1970 os mozos estadounidenses que se negaban a participar na Guerra do Vietnam. O filme é tan interesante como fermoso, e nel podem verse os motivos e os xestos daqueles que, por milleiros, queimaban publicamente as cartillas de recrutamento e preferían ir presos do que portar as armas do Imperio. Vemos o campión do mundo de boxeo, Muhammad Ali, facerse insubmiso “en obediencia ás súas conviccións relixiosas e políticas”, e ouvimos Martin Luther King proclamar ante unha multitude que “debemos seguir os ditados da nosa consciencia, mesmo se iso implica quebrantar leis inxustas”. Vemos, por iso, a policía detendo e encarcerando pacifistas.

O activista David Harris, detido en 1968 por resistirse ao alistamento para ir á guerra do Vietnam. Foto da Fundación Galiza Sempre

“Antimilitarismo na Galiza” (Bieito Lobeira e Manuel Caride, 2025) é un caderno recentemente editado pola fundación Galiza Sempre, no que se fai un repaso histórico polo movemento de insubmisión e obxección de conciencia no noso país. Cando servir no exército español era unha obriga legal para todos os maiores de 18 anos, as rúas enchéronse de antimilitaristas e galeguistas que se negaban a facelo. E os xulgados e os cárceres tamén. Ser perseguido polos tribunais era mellor do que facer parte dun exército alleo e golpista como o español (para moitos, do que facer parte de calquera exército), e o movemento pola insubmisión non só non evitou a represión do Estado, senón que mesmo procurou facela visíbel preferindo as entradas en prisión ás multas económicas ou ás suspensións de condena. Houbo un tempo -non moi afastado- no que unha parte importante da xuventude e da sociedade entendían que o Ben e o Mal non o ditan as leis (nin os políticos que as escreben nin os xuíces que as aplican), que o deber moral a miúdo pasa por incumprir normas inxustas, e que a dignidade se manifesta enfrontando as consecuencias desa obediencia ao que a conciencia dita como correcto.

O poder militar é a columna vertebral dos Estados, que non por acaso son definidos politicamente como aquelas institucións que detentan o monopolio da violencia. Por iso, a persecución por parte do poder xudicial daqueles que se negan a portar as súas armas é unha constante histórica tan antiga como as propias guerras. É certo que as desercións e as negativas ao recrutamento a miúdo teñen de fondo o instinto natural de supervivencia, mais tamén é verdade que son multitude os exemplos de insubmisos en tempos de paz, ou pertencentes aos bandos ou rangos militares que menos risco corren no conflito. Son moitos os que prefiren o cárcere a morrer, si, pero nunca faltaron os que preferiron o cárcere a matar, ou sequera a facer parte dese inferno na terra que xera o militarismo, no que os corpos son esnaquizados e as almas son envelenadas con poder, impunidade, dor e vinganza. É probábel, por iso, que as crenzas relixiosas teñan estado sempre entre os principais motivos para desobedecer as leis de recrutamento: é internacionalmente famosa a oposición histórica das comunidades cuáqueras e amish ao alistamento no exército estadounidense. Talvez non sexa tan coñecido o feito de que de entre os 220 obxectores de conciencia que saíron dos cárceres españois coa Lei de Amnistia de 1977, perto de 200 eran Testemuñas de Xehová.

Os movementos de deserción e insubmisión aos exércitos son unha referencia histórica de compromiso e dignidade que debe ser rescatada e actualizada nun presente no que volven a soar tambores de guerra, e a posibilidade de reimplantar o servizo militar obrigatorio vai sendo introducida no debate público e na axenda política de moitos estados europeus. Nun tempo, de feito, no que as policías europeas -incluída a española- xa están a perseguir desertores ucraínos, e case non se oen voces de protesta. Pero, sobre todo, nun tempo no que a principal colaboración que xa se está a solicitar de toda a cidadanía coa NATO de Donald Trump é a contribución fiscal co militarismo a través dos orzamentos públicos. Desobedecer a imposición de financiar o exército, secundando a campaña en favor da obxección fiscal que ano tras ano promoven colectivos pacifistas e antimilitaristas, é un valioso exercicio de compromiso cos que, en toda parte e en todo tempo, asumiron e asumen con dignidade as consecuencias de dicir NON.