Xulia Feixoo, etnomusicóloga e percusionista
Galicia por fin dedica o Día das Letras Galegas ao cancioneiro popular.
Por que cres que custou tanto recoñecer a tradición oral como parte da nosa literatura?
Porque a estrutura que concede tal honra está pensada para a literatura culta, con autoría recoñecida, individual e cun produto concreto escrito, como unha novela ou un ensaio. É dicir, o funcionamento colectivo, oral e non pechado de crear e recrear que ten a tradición oral non encaixa exactamente co modelo da Real Academia. Por iso tardou tanto en conceder este honor á literatura de tradición oral.
Que sería para ti un recoñecemento xusto e real ao cancioneiro popular?
A ver, eu, aínda que son crítica con algunhas cuestións deste Día das Letras Galegas, si que me parece que a nivel colectivo, de público xeral e mesmo de informantes, é un éxito, un recoñecemento merecido, unha alegría e un motivo de celebración. Si que me parece que epistemoloxicamente se exercen algunhas violencias contra a tradición oral, por exemplo, personalizar en determinadas mulleres concretas algo que é totalmente coral e colectivo, que depende do outro para existir. Paréceme un pouco inxusto. É dicir, debería terse optado —aínda que como digo a estrutura da Real Academia non o permite— por adicar o día ás informantes, ás portadoras, ou á literatura de tradición oral en xeral.
A xente nova volve divertirse na foliada. Imos na boa dirección pero hai que ser máis ambiciosos”
Logo tamén se cometeron algúns erros un pouco básicos, como adicarlle o Día das Letras a catro das cinco mulleres de Mens. Xa dentro dun colectivo, nin sequera podes adicarlle a todas as cinco tocadoras… non sei, paréceme un pouco non entender como funciona a tradición. Facelo dende un lugar de privilexio, dende unha ollada algo burguesa, un pouco exótica sobre o popular, que non entende exactamente ben como acaba de funcionar. E logo, bueno, algúns outros detalles que se están dando coa celebración das Letras, por exemplo: están obviando totalmente a parte musical, que é o soporte natural da literatura de tradición oral. Están obviando esa parte constantemente. Detalliños… nada é perfecto.
Que che levou a escoller a música tradicional como campo de estudo e vida? Foi unha decisión académica ou vital, ou foron as dúas cousas?
Ai, pois realmente foron as dúas cousas. Eu, a verdade, non teño de inicio nada que ver coa música tradicional, porque veño dunha familia de músicos de moi variada índole: teño un tío pianista clásico, meus pais son roqueiros da movida viguesa, os meus avós amantes empedernidos da zarzuela, e eu, en efecto, ía ser música clásica. De feito, apasióname a música clásica e estaba estudando percusión clásica para tocar nunha orquestra, que era o que eu quería.
Pero atravesóuseme polo medio unha asignatura que se chamaba Grupo Folk no Conservatorio, que me abriu un mundo totalmente novo: facer música cos demais, a flexibilidade na música, a improvisación, compartir lecer con música… que era algo que, ata ese momento, aínda que me apaixona tocar música clásica, non vira iso.
Por un lado, iso foi determinante. E por outro, asistín cando era adolescente ás clases que impartía Rodrigo Romaní na Universidade Popular para a cidadanía en xeral sobre a historia da música galega. Falounos da música de tradición oral e eu nunca escoitara aquilo. Non sei, removeume algo nas entrañas. Pensar que iso era a miña tradición musical, que eu non coñecía, e que era algo tan potente… como que saía do fondo das entrañas do universo. Pois enganchoume completamente.
Aí comecei a tocar música tradicional. Despois estudei Historia da Arte e, non sei, hai como momentos clave na vida —supoño que a todos nos pasan—, pero o último ano de Historia da Arte facía unha asignatura do itinerario de Historia da Música que se chamaba Folclore, e a profesora chamábase Pilar Alén. Ela non tiña nada que ver coa música tradicional, pero por esa razón levaba á clase xente que si sabía. Era unha boa mestra neste sentido, coñecía as súas limitacións. Un día trouxonos a Ramón Piñeiro, que logo acabou sendo o editor dos meus libros —pode parecer unha grande casualidade—, e el falounos do acordeón diatónico precisamente na historia musical de Galiza, un pouco como discurso contraxemónico da figura do gaiteiro creado polo nacionalismo galego. Flipéi. Quedei abraiada con esa forma de entender a música, con esa forma de facer historia e de indagar nas nosas raíces. El díxonos: “Pois creo que o ano que vén van abrir o curso de Etnomusicoloxía por primeira vez no Conservatorio Superior de Vigo”. Apetecíame continuar por aí, matriculeime e, efectivamente, rematei Historia da Arte e ese último ano estiven preparando a proba de acceso. Aí empezou Etnomusicoloxía e aí abriuse o camiño cara á miña carreira investigadora, por así dicilo.
Exposición Cantareiras, no Museo do Pobo Galego, na que se poden ver traballos de Arredor da tradición
Durante as túas investigacións de campo, como reaccionan as informantes ao compartir o seu coñecemento contigo? Son elas conscientes da importancia que ten?
A ver, elas son conscientes de que o que me están transmitindo, ou nos están transmitindo, é algo valioso porque aman a música. Entón, están compartindo a paixón da súa vida contigo e, nese sentido, hai unha conexión moi potente. Porque, como para ti tamén é a paixón da túa vida, xérase un vencello entre compañeiras que está por riba da distancia interxeracional ou de que ti sexas da cidade e elas da aldea. Está por riba de todo iso. Hai unha conexión moi potente. Entón si, elas son conscientes de que é importante porque o aman.
Agora ben, non lle dan máis importancia ao que fan porque, para elas, é cotián; é algo do día a día. Cantar e tocar é exactamente igual que muxir as vacas, que cociñar, que coser. É parte da vida. Entón, iso tamén é fermoso. Non é algo que sexa marabilloso ou superexcepcional, pero ao mesmo tempo atravesa a vida de arriba a abaixo.
Sería bonito que nos contases como é unha recollida, porque igual non todo o mundo sabe como funciona.
Unha recollida é un momento no que se comparten saberes de xeito bidireccional, pero principalmente dende as informantes cara ás persoas que preguntamos. É algo moi ideolóxico, moi recíproco. Normalmente acontece nunha cociña ou noutro espazo doméstico. As mulleres son as capitanas neses lugares onde se senten súper cómodas, onde transcorre a vida, onde sempre tiveron lugar os seus afectos e os coidados dentro do fogar.
Entón, eu ou nós seguimos un cuestionario relativo ás cousas que teñen que ver fundamentalmente co baile comunal, porque é algo que nos interesa moito a nivel contextual e tamén a nivel de repertorio: saberes que teñen que ver co ciclo do ano, co Entroido… Facemos así esas entrevistas etnográficas, e iso tamén é un pouco unha escusa para establecer unha relación entre persoas marabillosas e para aprender moito.
Normalmente gravamos todo e, despois, con ese material, analizámolo e ás veces editámolo. Facemos algún traballo de investigación ou de divulgación, pero principalmente facémolo para aprendermos, para vivir esa experiencia.
Fálanos dese grupo de traballo Arredor da Tradición. Que proxectos tedes actualmente?
Cando digo “nós”, falo dun grupo de traballo que formamos Guillerme Ignacio —músico tradicional, compilador, profesor de pandeireta tamén, instrumentista, o meu home— e eu, Xulia. O grupo chámase Arredor da Tradición (@arredordatradicion).
“Cantar e tocar é igual que cociñar ou muxir as vacas. É parte da vida”
Neste grupo de traballo, movémonos arredor de tres eixos fundamentais: a compilación da música tradicional, a investigación e a divulgación. Levamos traballando realmente dende 2006, pero con esta forma de grupo de traballo dende 2007. Levamos xa un montonazo de anos. Fixemos proxectos moi chulos, algúns cristalizaron en forma de libros, como Mulleres de Gargamala! e agora outro que se chama Pandeiro de catro esquinas, que vai saír agora: estamos xa coas revisións, por fin, despois de 10 anos de traballo.
Empezamos no 2015 a facer o traballo de campo, xusto cando coñecín a Guillerme. Foi para isto, para este libro.
E logo temos proxectos moi bonitos de divulgación, sobre todo con informantes. Facemos cousas moi interesantes, como a homenaxe ás pandereteiras da Illa de Ons, que foi súper chula. Xuntamos a moitas mulleres, reavivamos a súa memoria e o seu repertorio, ensaiamos con elas e planificamos o día de festa.
Facemos concertos didácticos con elas, roteiros guiados, organizamos unha foliada unha vez ao ano onde cada quen veña cun grupo de vellas a tocar… Facemos cousiñas. Tentamos crear un espazo confortable para elas, para que poidan explicarse a si mesmas, non ter que representalas nós, senón que sexan elas as que falen e conten as súas cousas.
Elas tamén teñen medos á hora de tocar nun escenario?
Claro. Pensamos nas informantes como se foran todas iguais, pero non: cada unha ten a súa personalidade. Algunhas son apisonadoras e fantásticas —Lucinda, Teresa dos Cucos, María do Caño—, elas fan a festa. Pero hai outras máis tímidas, que precisan sentirse máis seguras, máis acompañadas. Entón é bonito tamén facer ese traballo con elas: ese acompañamento é moi valioso para min.
Como chegades ás informantes?
Porque antes de chegar á cociña hai traballo previo. Pois hai moitos xeitos, algúns xeitos de abordalo: ir a zonas que sabes que son de pandeireta, facer un barrido, como que vas triangulando. Levas moitos chascos, pero tamén descobres cousas moi chulas.
Logo está a técnica de ir ao bar, á taberna, e preguntar que mulleres saben tocar: funciona bastante ben!
É un traballo fermoso.
Si, incrible. Estou moi agradecida ao universo porque, cando é domingo, teño moitas ganas de que sexa luns para ir traballar.
Meu pai sempre me di que iso é unha fortuna, que por moi poucos cartos que me paguen, nunca deixe isto.
No libro sobre Maruxa das Cortellas falas dunha muller que gardou un saber a piques de desaparecer, unha mestra silenciosa que fixo de ponte entre xeracións. Que lle debemos a ela e a tantas outras?
Pois, en concreto, a Maruxa das Cortellas debémoslle coñecer moi en profundidade como era o repertorio dese instrumento do mundo, o pandeiro. Porque, efectivamente, o pandeiro pode ser un instrumento presente en todo o país, igual que a pandeireta, pero que se viu desprazado polo ben que funciona a pandeireta, e o pandeiro empezou a quedar un pouco máis arrinconado.
Maruxa foi a única da súa xeración que quixo aprender a tocalo. O resto de compañeiras da súa quinta tocaban a pandeireta; logo, algunhas xa nin sequera tocaban a pandeireta porque había un cine —que logo era baile— e había banda de música en Arcade. As bandas de música sempre desprazan moito o canto tradicional, a compaña da percusión, e ela teimou, porque lle gustaba moito. Maruxa era moi friki do pandeiro. Foi quen nos puido ensinar como era ese instrumento, porque senón non teriamos rescatado case nada.
Arredor da tradición pandeirando con Prau Llerón de Mieres e Toxo e Froles de Ferrol
Viches un cambio real nos últimos anos na forma en que a mocidade chega á música de raíz ou seguen véndoa como algo de persoas maiores, de vellos?
Non, penso que estamos avanzando en boa dirección. A xente nova volve divertirse na foliada e está empezando a non asociar a música tradicional co escenario, con estar vestido para a ocasión… Imos en boa dirección, pero creo que temos que ser máis ambiciosos.
Realmente, teño un amigo, Daniel Carvalho Maca, que sempre di: “Pero que somos? O 3% da poboación? Cantos galegos sabemos tocar e bailar? 3.000, 4.000? Iso non é nada.”
Efectivamente, somos unha marabillosa minoría e aínda hai que seguir traballando. Pero si, si, creo que mudou bastante. Eu son moi optimista nese sentido.
Gústame moito, disfruto moito vendo a rapazada tocando e bailando, porque hai xente que baila moi ben, as novas xeracións fano moi ben.
Nos últimos anos vimos unha fusión da música tradicional galega con xéneros contemporáneos, como a electrónica. Que opinión che merece esta evolución?
Si, a min paréceme estupendo. Eu creo que temos un país moi talentoso e que temos artistas marabillosas que deben ter autoestima cultural, e está moi ben que beban da súa tradición e da súa identidade para expresarse.
Preocúpame moito máis o que acontece fóra dos escenarios, o que non está atravesado polo capitalismo, o que fai comunidade ou a tradición oral como xeito de vivir, de entender o mundo doutra forma diferente, como unha das poucas cousas que se salvan desas lóxicas neoliberais.
Pero si, encántame que a rapazada faga iso. Paréceme que tamén axuda a que moita xente se achegue por primeira vez á música, ao baile, á cultura e á lingua tamén. Pois para unha vez que o mainstream nos favorece, pois imos aproveitarnos!
E ti como te ves agora? Sentes que ti tamén es unha transmisora?
Si, eu creo que desde que nos introducimos no mundo da música e do baile tradicional temos que ser conscientes de que xa somos transmisores.
Durante moitos anos, como parecía que se quebraba a transmisión —coincidiu tamén co cambio de paradigma da sociedade tradicional á sociedade máis contemporánea— vendéronnos tamén, un pouco para desactivarnos politicamente, que a tradición acabara, que xa morreran as que sabían e que xa estaba.
Pero, en realidade, a tradición non funciona así. Aparte, mesmo a UNESCO, que é unha institución certamente conservadora, recoñece que a tradición é sempre contemporánea: a tradición sempre é hoxe.
Por tanto, nós tamén somos portadores. Temos ese dereito de acceder a todo ese patrimonio, porque tamén temos a responsabilidade de transmitilo e de coidalo.
Desde ese punto de vista, si, eu son transmisora. Pero a Lucía tamén o é, e ti tamén o es se cantas e bailas.
Son transmisora cando estou na foliada; teño esa responsabilidade de coidar a foliada. Tamén cando son tamborileira ou cando dou clase na universidade…
Entón, por responder: si, si que me sinto transmisora.
Cóntanos un momento clave no que sentiches que o teu traballo estaba tendo eco, que algo estaba mudando grazas ao que fas.
Creo que cando empecei con Guillerme, o meu compañeiro, cando comezamos cos obradoiros de pandeiro, aí si que notei que se recuperaba un pouco o instrumento. E, alén diso, que un pouco o discurso que acompañaba toda esa transmisión dese repertorio calaba na xente.
En algún momento sentín que a rapazada, por exemplo, os grupos novos, cando se entrevistaban, comezaban a colocar algunhas ideas que eu teño escrito ou que teño falado por aí en conferencias, e paréceme moi chulo.
Estou moi orgullosa diso, por eles. É dicir, por nós. Non porque o fixera eu, pero si que percibo que desde que empezou todo isto do pandeiro, hai ideas que se van filtrando por aí, e están moi ben.
Cando foron os primeiros obradoiros?
Empezamos os obradoiros no ano 2000 e logo, certamente, coas redes sociais —que a min me dá un pouco de preguiza, porque non son unha usuaria moi activa, non me gusta a superficialidade—, pero si que é certo que chegan a moita xente. Se es quen de non quedarte aí, na superficie, e de transmitir con eses códigos e mensaxes un pouco máis profundas, cala moi ben. Chega a moita xente que está afeita a consumir cultura a través das redes.
Agora mesmo estás en Austria.
Pois si, estou de investigadora visitante no Instituto de Etnomusicoloxía, porque aquí hai unha profesora que se chama Kendra Stepputat —ela é de Berlín pero traballa aquí— que é especialista en etnocoreoloxía. Igual que eu son etnomusicóloga, ela está especializada na análise do movemento corporal neses contextos de bailes tradicionais.
Entón vin traballar con ela especificamente esa parte, e analizo as dinámicas de improvisación e como, a través da improvisación, o baile na música se xera na comunidade. Iso por un lado; e logo, tamén, para analizar que achegamos individualmente aínda que esteamos bailando o mesmo.
Eles teñen unhas ferramentas analíticas, algúns programas que captan esas desviacións. Aquí son especialistas, e eu veño a aprender.
Se tiveras que escoller unha soa canción do cancioneiro tradicional galego para gardar aí para o futuro, cal sería?
Ai, que difícil… A ver, pois imos descartando, veña: que sexa de pandeiro, que sexa de Pontevedra… pois unha de Otilia e Hermosinda. Pero bueno tamén diría a xota de Maruxa das Cortellas, que tamén me gusta moito máis. É moi icónica, todo o mundo a coñece. Veña, pois a xota de Maruxa das Cortellas.
Como che gustaría que fose recordada Xulia Feixoo dentro de 50 anos, cando se fale da recuperación da música tradicional oral galega?
Pois como unha rapaza entusiasta, comprometida, riquiña —espero—, que fixo todo o posible para que este país fose un pouquiño mellor a través da música.
