Como compilador de material orellei múltiplas informacións, fixen arquivo para que non se perderan e hoxe vaian aos fondos do APOI, no Museo do Pobo Galego. Recollín con preferencia narracións e cantigas, nese mundo máxico da música no que se permitía contar un canto ou cantar un conto. Interesábame a súa achega ao coñecemento de Nós, da Lingua -coas súas variantes zonais-, tamén como canle para entender e relatar a nosa historia máis certa.
As voltas da vida leváronme a onde o destino tivo a ben. Fun dar a unha zona da montaña da Coruña. Desde o meu traballo docente comecei a buscar, a buscarme, a coñecer persoas e a súa cultura tan distinta e, á vez, tan igual á miña, chairega ela, de orixe. Vivín con elas e con eles, analicei, escribín, aprendín. Fun un secante de imaxes, sons, modos e traballos. Namorei daquela, desta cultura e desta xente. Refráns, ditos, recitativos, nomes, adiviñas, contos, lendas, imaxes, fotos, nomes das pezas dos apeiros, de carros, de arados, de fincas, de lugares, toponimia e micro-toponimias xa inexistentes, mitos, costumes, curacións, oracións, músicas de gaita, cantigas, obras para-teatrais, chistes, costumes, veneracións, significados de lugares, ritos, soidades, silencios, etc. Miles de matices, nesa ousada recolleita.
O meu alumnado sumouse e nas aulas foi tamén motivo de estudo. Nos textos de Galego estaban agora tamén presentes a súa madriña, o seu avó, os veciños. Validábase aquela cultura que crían sen valor, por ese complexo de inferioridade que nos inocularon. Iniciábase así unha recolla en directo e por inmersión, non “de pasada” como outras, moi dignas, que tamén se fixeron. Era unha didáctica do amor propio. Aquí quedei, sigo e seguirei para asombrarme, cada día, do enorme potencial, ese mesmo que perderemos se non sabemos atoparnos nel, na ingratitude do esquecer, do esquecernos.
Comecei hai cincuenta e moitos anos este xeito de vivir, de romancear días e noites. Aínda alucino diante do pasado, sintetizado en experiencias, en gravacións que dan creto do que fun atopando. Nesta pequena incursión falarei tan só de tres persoas, mulleres que soñaron cantando e contando. Poderían ser homes, mais este ano nas Letras Galegas as mulleres serán protagonistas. E non sen tempo! O certo é que foron sempre elas as máis coidadas para transmitir. Nos meus arquivos están moitas máis mulleres ca homes informando. E entre elas hai moitas que me poñen no difícil transo de peneirar. Quedarán para outra ocasión a Cega de Miranda ou a de Gondel, a de Xirón, Aurelia de Triabá, Ermitas de Mesía, Gumersinda de Visantoña, Estrella Ferreño de Xanceda, María Carro de Cumbraos, Carme Cancelas de Lanzá, …etc. Non serei eu quen discrimine a ninguén, mais debo escoller a tres e aí van:
A señora María Blanco Cardelle
De Lanzá, Mesía. Chamábanlle “de Villaverde” -apelido do home, para distinguila das outras Marías de Lanzá. Muller encantadora e afable, faladora e atenta, sempre disposta a agradar, moi relixiosa e devota dos santos, sobre todo dos do arredor. Cociñaba de marabilla, arte gastronómica en silencio, cos compoñentes precisos das viandas e sobremesas. En tempos tiveran estanco e taberna. Tiña unha familia moi numerosa e de moitas fillas e un fillo. Ai, os seus pratos que tantas veces aínda evoco gratificados na memoria! Ai, aquel pavo á laranxa! Comezaba cun recendo que se espallaba por todo o aire, aínda antes de entrar na casa. Que cousas!
Teño gravacións dela con relatos, cantigas, oracións -algunhas escribiumas da súa man nun caderno e din conta delas no Breve Breviario que escribín. Contoume historias de paxaros, das formas dos niños que facían, das cores dos seus ovos. Cantoume cantigas das festas e romarías, dos traballos, das aquelas máis oportunas para cada labor, dos romances de Moralinda e Moravella, pezas de encontro e de socialización, coplas sempre enxeñosas e moi ben cantadas, con relatos ben levados daqueles tempos de atrás que ela viviu e cos que me agasallaba cada vez que tomabamos unha tisana. Tanto era o seu enxeño, que tamén me deixou saber das súas propias creacións, feituras de máxicas memorias como as dos “churruchaos” e dos “mouros”, das lendas e contos e daquela historia que ninguén nos contou aínda, dos castros, das medorras, toda a secuencia que enche os lugares que non contan os libros, mais quedaron prendidas na memoria da xente e reflicten a enorme ilusión de vivir.
Maria Blanco Cardelle
A señora Xesusa Suárez Iglesias
De Olas, Mesía. Xesusa de Olas aínda asiste ás Romaxes cando lle quedan preto ou polo arredor. Vén a elas sempre con Gúmer, o cura de Visantoña, militante fiel deste sentimento do rural e do servizo, e trae a Xesusa que participa entusiasmada e vive a música e o baile en directo, sabe sorrir por riba das que veñan mal dadas. Nalgunha das romaxes cantou e tocou a pandeireta con nós, coa Quenlla, no escenario. Sempre de bo humor. É única, capaz de erguer das cinzas e de facer erguer aos que con ela estean, pois colle a pandeireta e ponse cantar e a facernos esquecer penas en toda a contorna. Mata así penas e mágoas. Ponse a cantar, que agora xa non baila como bailaba, e espanta o mal como pode, porque aos 90 anos atácalle algo a reuma. Cando bailaba era moi boa trazando espazos e figuras no aire, cadencias elegantes conciliadas con movementos de ledicia e de conforto. É filla do señor Rafael e da señora Elvira, grandes amizades e informantes veraces, que me deron a versión da “Carolina”, da “Foliada de Olas” e moitas outras. Fun un máis da familia e informáronme, xunto a ela, que tamén asexaba axudando aos pais, despois dos traballos e enchendo as longas soidades dos invernos. É sobriña do Sr. Ramiro, cego que vendía cupón da Once e sabía moitas cantigas, un dos mellores informantes que atopei, que daba clases de música, guitarra, piano e percusión na Coruña. Foi quen me levou onda o Cego de Aldixe e ao Sr. Ramón da Grabanxa, con quen tocara nunha orquestriña e acordaba, precisamente, a parte que buscaba da Rumboia e que aínda me faltaba, aquilo que todos cantamos de Federico Antón marcha mañana, Federico Antón para La Habana. Teño de todas e todos eles gratísimas lembranzas e moitas gravacións, xoias que ilustran aquilo que fomos, o que aínda somos e que, se somos conscientes, poderemos ser.
Xesusa Suárez Iglesias
A señora Liberata Rolán López
De Campobecerros, Castrelo do Val, Ourense. Naceu en 1924 e viviu os últimos anos en Lugo. Coñecín a súa faceta de cantadora por amizades que me falaron da súa gran capacidade para fabular soños. Teño, por sorte, cento e pico de cantigas e relatos cantados, papeis onde anotaba -para non perder memoria- as claves dalgunhas historias, fotos e os seus datos. A súa vida foi un exemplo do que é vivir a música. Gravou na súa voz, coa súa gravadora, os versos que sabía e dos que fixo gala, algúns escoitados de vello e outros que fixera para poñer en estima determinados aconteceres, necesarios para dar conta do vivido. É así que teño nas miñas gravacións aquel Paragüeiro que engaiolou á Carmeliña; os versos de Lucus Augusti, dos médicos do Hula que tan ben a trataron, a nova de cando veu o Papa a Santiago, verbas ao San Froilán, da xubilación da peseta, poemas que fixo ao vir para Lugo, versos dedicados ao Gadis, versos da Festa do Rosario ou á Divina Pastora de Campobecerros, ou a unha ovella que lle morreu, á Festa do Rosario, a Lucía cando foi a Eurovisión,… pintando no parque, aos recordos, ao burro de Xaquín, aos panadeiros, ás follas amargas, á muller divorciada, a Santiago de Compostela, a Alberto e Asunción que mataron os terroristas, ao carbón requisado, á súa vida, á Expo 92, Radio Exterior, Muro de Berlín, versos a un álamo que cortaron para facer unha rotonda, consellos aos mozos da acampada, e moitas outras cantigas que encheron de música todos os sitios onde Liberata andou, deixando ronsel de ledicia.
Liberata Rolán López
Cantareiras. Seres marabillosos. Collín a tres, fíos condutores dunha infinita luz de entusiasmos, aquela que pode reconfortarnos co pasado e facernos tomar terra, na nosa propia terra, diante de prexuízos dunha sociedade que non observa nin escoita aos maiores, e así perde a súa sublime experiencia.
